Tiyatro denildiğinde aklımıza ilk olarak ne geliyor? Nitelikli bir akşam etkinliği, kendine has bir seyir kültürü ya da belirli bir kesimin ilgilendiği niş bir zevk mi? Sahnedeki oyuncuların büyüsüne kapılmak, dekorun ihtişamını izlemek ve oyunun sonunda alkışlara eşlik etmek… Peki, tiyatro gerçekten bütün bunlardan mı ibaret? Benim bahsetmek istediğim şey, sahnede gördüklerimizin biraz daha ötesinde.
Çocukluğumdan beri tiyatrolar ve konserlerle büyüdüm. Annem beni henüz yedi yaşındayken bu dünyanın içine dahil etmişti. O yaşlarda sahnede gördüklerimin ne ifade ettiğini bütünüyle kavrayabildiğimi söyleyemem. Ancak yıllar geçtikçe izlediğim, dinlediğim ve okuduğum eserleri kendi düşünce dünyamın süzgecinden geçirmeye başladım. Şener Şen'in Zengin Mutfağı, Oğuz Atay'ın Oyunlarla Yaşayanlar'ı, Ferhan Şensoy'un Ferhangi Şeyler'i… Her biri yaşadığımız toplumun çelişkilerine, sınıfsal ayrımlara ve gündelik hayatın absürtlüğüne farklı pencereler açtı. Zamanla anladım ki bu eserler yalnızca vakit geçirdiğim sanatsal etkinlikler değil, dünyayı ve insanı anlamlandırma çabamın da birer parçasıydı.
Üniversite yıllarımda müziğin, edebiyatın, tiyatronun ve sinemanın insana yalnızca romantik bir doyum sağlamadığını; aynı zamanda toplumu okuyabilmek için önemli bir anahtar sunduğunu öğrendim. Sanat, insanın kendisini ve içinde yaşadığı dünyayı anlamlandırma çabasıdır. Bazen bir dönemin siyasal atmosferini, bazen sınıfsal ayrımları, bazen de insanın kendi içindeki çelişkileri anlatır. Bu nedenle sanat, yalnızca güzel olanı üretmek değil, rahatsız edici olanı görünür kılabilme cesaretidir. Belki de sanatın asıl gücü, bize başkalarının hikâyelerini anlatırken kendi gerçekliğimizle yüzleşme imkânı sunmasından gelir.
Dante'nin İlahi Komedya eserindeki Cehennem, Araf ve Cennet yolculuğu da bu açıdan benim için anlamlıdır. İnsan, içinde bulunduğu karanlığı tanımadan aydınlığa ulaşabilir mi? Sanatın da buna benzer bir işlevi olduğunu düşünüyorum. Önce yaşadığımız dünyanın cehennemini gösterir, ardından sorgulamanın ve değişimin mümkün olduğu bir Araf'a davet eder. Belki de Cennet, bütün bu sorgulamalardan sonra insanın kendisini ve toplumu daha iyi anlayabildiği yerdir. Dolayısıyla sanat, yalnızca bir kaçış alanı değil, gerçeklikle yüzleşmenin de en güçlü araçlarından biridir.
Ne var ki bugün sanatla kurduğumuz bu ilişkinin önünde ciddi bir engel var: Hayat pahalılığı. Bir tiyatro oyunu izlemek, konsere gitmek ya da kitapçıdan birkaç kitapla çıkmak giderek ekonomik bir hesap meselesine dönüşüyor. Toplumun içinden doğan sanatın, yine o toplumun önemli bir kesimi için erişilemez hâle gelmesi büyük bir çelişki. Tam da bu nedenle Devlet Tiyatrolarının ve kamusal sanat anlayışının önemi tartışılmaz. Sanat, yalnızca satın alma gücü olanların ayrıcalığı olmamalı. Öte yandan kamusal imkânların her şehirde ve her izleyiciye yeterince ulaşamadığı gerçeğini de görmezden gelemeyiz. Bugün sanatın giderek sınıfsal bir nitelik kazandığına, kültürel etkinliklere katılımın dahi ekonomik koşullarla belirlendiğine daha fazla tanıklık ediyoruz. Oysa sanatın toplumsal işlevi, tam da bu ayrımları görünür kılmak ve aşılmasına katkı sunmaktır.
İşte bu noktada toplumun kendi içinden doğan bağımsız toplulukların önemi ortaya çıkıyor. Sakarya'da Tiyatro Suretler gibi oluşumlar, sanatın büyük sahneler ve yüksek bütçeler olmadan da var olabileceğini gösteriyor. Bazen küçük bir sahnede, sınırlı imkânlarla anlatılan bir hikâye, koca bir toplumun sessizliğini bozabiliyor. Belki de sanatın yaşaması için yalnızca kurumlara değil, onu üretmekten ve paylaşmaktan vazgeçmeyen insanlara da ihtiyacımız var.
Bugün ihtiyacımız olan şey, bütün bu zorluklara rağmen sanattan vazgeçmemek. Kitaplardan, konserlerden, tiyatrodan ve beyaz perdeden uzaklaşmamak. Çünkü sanat, başkalarının hikâyelerini izlemekten çok daha fazlasıdır; kendi hikâyemizi tanımanın, toplumu anlamanın ve kendimize başka sorular sorabilmenin yollarından biridir.
Perdeler kapandığında hikâye sona erer mi, emin değilim. Bana kalırsa asıl hikâye salondan çıktıktan sonra başlar. Zira sahnede gördüğümüz, sayfalarda okuduğumuz ve ezgilerde duyduğumuz şeylerin çoğu aslında bizden dökülür. Belki de kendimizi tanımanın en doğru yollarından biri, yine kendimizden yansıyanlara bakabilmektir. Kim bilir, belki de sahnenin tozu dediğimiz şey tam olarak bunu bilmekten geçer.









































