Uzayın derinliklerinde yıllardır kaynağı araştırılan devasa bir radyo dalgası yapısı, NASA'nın yeni gözlemleriyle yeniden bilim dünyasının gündemine geldi. Gök bilimcilerin görünümünden dolayı "Treble Clef" (Sol Anahtarı) adını verdiği yapı, milyonlarca ışık yılı boyunca uzanıyor. Araştırmacılar, bu olağan dışı oluşumun ardındaki fiziksel süreçleri anlamak için farklı teleskoplardan elde edilen verileri bir araya getirdi.
NASA'nın 14 Ekim 2026'da duyurduğu araştırmanın sonuçları, 19 Ekim'de yayımlanan Astronomy Picture of the Day (Günün Astronomi Fotoğrafı) içeriğinde de paylaşıldı.
Samanyolu'nun ardındaki kozmik yapı
Bilimsel kayıtlarda VLSS J0318.9+5755 adıyla tanımlanan yapı, Dünya'dan yaklaşık 1,55 milyar ışık yılı uzaklıkta bulunuyor. İlk kez 2004 yılında incelenen radyo kaynağının gerçek niteliği uzun süre açıklığa kavuşturulamadı.
Bunun başlıca nedenlerinden biri, yapının Dünya'dan bakıldığında Samanyolu'nun yoğun yıldız, gaz ve toz katmanlarının arkasında kalmasıydı. Bu maddeler görünür ışıkla yapılan gözlemleri zorlaştırırken gök bilimciler farklı dalga boylarından yararlanarak bölgeyi incelemeyi sürdürdü.
NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi ile Almanya'nın eROSITA teleskobundan elde edilen veriler, yapının bulunduğu bölgede milyonlarca derece sıcaklığa ulaşan gazın varlığını ortaya koydu.
Bu bulgu, gizemli radyo kaynağının bir galaksi kümesiyle ilişkili olduğunu gösterdi. Daha ayrıntılı incelemelerde ise bölgede iki ayrı galaksi kümesinin birleşme sürecinde bulunduğu anlaşıldı.
Kara deliğin geçmişteki faaliyetleri araştırıldı
Araştırmacıların geliştirdiği açıklamaya göre kozmik yapının oluşumu iki aşamada gerçekleşmiş olabilir.
İlk aşamada, galaksi kümesinin merkezindeki süper kütleli kara delikten kaynaklanan güçlü bir patlama, elektrik yüklü parçacıkları ve manyetik alanları ışık hızına yakın hızlarla çevreye taşıdı.
Bu süreç, uzaya yayılan güçlü radyo dalgalarının oluşmasına neden oldu. Zaman geçtikçe parçacıkların enerji kaybetmesiyle radyo yayılımının parlaklığı azaldı.
İkinci aşamada ise iki galaksi kümesinin çarpışması devreye girmiş olabilir. Çarpışmanın oluşturduğu basınç ve şok dalgalarının, daha önce enerji kaybeden parçacıkları yeniden harekete geçirerek radyo yayılımını güçlendirdiği değerlendiriliyor.
Bilim insanları, yapının bugünkü görünümünün bu iki farklı kozmik olayın birleşik etkisiyle ortaya çıkmış olabileceği üzerinde duruyor.
Milyonlarca yıl önce yaşanan çarpışmanın izleri
Chandra verilerini inceleyen araştırma ekibi, galaksi kümelerini çevreleyen sıcak gazın dağılımını da analiz etti.
Normal koşullarda yaklaşık oval biçimde görünen gaz bulutunun simetrik yapısından sapmalar, geçmişte meydana gelen çarpışmaya ilişkin ipuçları sağladı.
Araştırmacılar, iki galaksi kümesinin doğrudan çarpışmasının birkaç yüz milyon yıl önce gerçekleşmiş olabileceğini düşünüyor. Kümelerin günümüzde birbirinden uzaklaşmakta olduğu değerlendiriliyor.
Bu sonuçlar, galaksi kümeleri arasındaki etkileşimlerin yalnızca yıldızları ve gazı değil, daha önce oluşmuş radyo kaynaklarını da etkileyebileceğini gösteriyor.
NASA'nın görüntüsünde renkler neyi anlatıyor?
NASA'nın yayımladığı birleşik görüntü, farklı gözlemevlerinin topladığı veriler kullanılarak hazırlandı.
Chandra ve eROSITA'nın kaydettiği X-ışını verileri mavi tonlarla gösterilirken Avrupa'daki LOFAR radyo teleskop ağından elde edilen radyo yayılımları kırmızı tonlarla görüntülendi. Birleşik görüntüde Birleşik Krallık Kızılötesi Teleskobu'nun verilerine de yer verildi.
Ortaya çıkan görüntüde radyo dalgalarının oluşturduğu şekil, müzik notasyonunda kullanılan sol anahtarına benziyor. Bilim insanları bu benzerliğin fiziksel bir bağlantıdan kaynaklanmadığını, rastlantısal şekillerin tanıdık nesnelere benzetilmesiyle ilişkili olduğunu belirtiyor.
İtalya Ulusal Astrofizik Enstitüsünden Andrea Botteon liderliğinde yürütülen ve Astronomy & Astrophysics dergisinde yayımlanan araştırma, galaksi kümelerinin birleşme süreçlerinin anlaşılmasına katkı sağlıyor.
Yapının kökenine ilişkin bulgular güçlü bir açıklama sunsa da araştırmacılar, bu tür kozmik oluşumların evrimini anlamak için gözlemlerin sürdürülmesi gerektiğini değerlendiriyor.
